प्रस्तावना
चेन ऑफ कस्टडी (ताबा साखळी) हे पुराव्याच्या हाताळणीचे संपूर्ण दस्तऐवजीकरण आहे - पुरावा ताब्यात घेतल्यापासून न्यायालयात सादर होईपर्यंत. न्यायालयात पुराव्याची स्वीकार्यता आणि विश्वासार्हता याच दस्तऐवजीकरणावर अवलंबून असते.
हा भाग पूर्ण केल्यावर, तुम्ही चेन ऑफ कस्टडीचे महत्त्व समजून घ्याल, योग्य दस्तऐवजीकरण प्रक्रिया शिकाल आणि हॅश व्हॅल्यू वापरून पुरावा अखंडता सत्यापित करू शकाल.
चेन ऑफ कस्टडीचे महत्त्व
चेन ऑफ कस्टडी न्यायालयात पुराव्याची स्वीकार्यता सुनिश्चित करण्यासाठी आवश्यक आहे. जर ताबा साखळीत खंड असेल, तर प्रतिवादी पुराव्यावर आक्षेप घेऊ शकतो.
प्रामाणिकता सिद्ध करणे
पुरावा खरोखरच ज्या स्थानावरून गोळा केला असे म्हटले जाते तेथूनच गोळा केला हे सिद्ध करते.
अखंडता सिद्ध करणे
पुरावा संकलनापासून विश्लेषणापर्यंत बदलला गेला नाही हे सिद्ध करते.
जबाबदारी निश्चित करणे
पुराव्याची हाताळणी कोणी आणि कधी केली याचा मागोवा ठेवते.
न्यायालयीन स्वीकार्यता
योग्य चेन ऑफ कस्टडीशिवाय पुरावे न्यायालयात नाकारले जाऊ शकतात.
दस्तऐवजीकरण प्रक्रिया
प्रत्येक पुराव्यासाठी संपूर्ण दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. खालील माहिती नोंदवणे अनिवार्य आहे:
आवश्यक माहिती
- पुराव्याचे वर्णन: प्रकार, मॉडेल, सिरीयल नंबर, भौतिक स्थिती
- संकलन तपशील: तारीख, वेळ, स्थान, संकलनकर्त्याचे नाव
- हस्तांतरण: कोणाकडून, कोणाकडे, तारीख, वेळ, कारण
- स्टोरेज: स्थान, सुरक्षा उपाय, पर्यावरण परिस्थिती
- विश्लेषण: कोणी, केव्हा, कोणत्या साधनांनी, काय केले
- हॅश व्हॅल्यू: संकलन वेळी आणि प्रत्येक हस्तांतरणावेळी
चेन ऑफ कस्टडी फॉर्म - नमुना
हॅश व्हॅल्यू आणि अखंडता
हॅश फंक्शन्स डेटाची अद्वितीय "फिंगरप्रिंट" तयार करतात. डेटामधील कोणताही बदल - अगदी एक बिट - पूर्णपणे वेगळी हॅश व्हॅल्यू निर्माण करतो.
सामान्य हॅश अल्गोरिदम
फोरेन्सिक तपासात नेहमी दोन्ही MD5 आणि SHA-256 हॅश व्हॅल्यू रेकॉर्ड करा. MD5 वेगवान असला तरी SHA-256 अधिक सुरक्षित आहे. दोन्ही वापरल्याने अतिरिक्त सुरक्षा मिळते.
हॅश सत्यापन प्रक्रिया
- संकलन वेळी: मूळ पुराव्याची हॅश व्हॅल्यू कॅल्क्युलेट करा आणि दस्तऐवजीकरण करा
- इमेजिंग नंतर: फोरेन्सिक इमेजची हॅश व्हॅल्यू कॅल्क्युलेट करा
- तुलना: दोन्ही हॅश व्हॅल्यू जुळत असणे आवश्यक
- विश्लेषणापूर्वी: प्रत्येक वेळी विश्लेषण सुरू करण्यापूर्वी हॅश पुन्हा सत्यापित करा
- न्यायालयात: मूळ हॅश आणि सध्याची हॅश जुळते हे दाखवा
सर्वोत्तम पद्धती
करा (Do's)
- प्रत्येक हस्तांतरणाचे दस्तऐवजीकरण करा - तारीख, वेळ, व्यक्ती
- नेहमी दोन साक्षीदारांसमोर पुरावे हस्तांतरित करा
- सुरक्षित स्टोरेज वापरा - प्रवेश नियंत्रण, लॉग्स
- प्रत्येक हस्तांतरणावेळी हॅश सत्यापित करा
- फोटोग्राफिक दस्तऐवजीकरण करा
- टॅम्पर-एव्हिडंट सील वापरा
करू नका (Don'ts)
- पुरावे असुरक्षित ठेवू नका
- मूळ पुराव्यांवर थेट काम करू नका
- हस्तांतरण दस्तऐवजीकरण विसरू नका
- अनधिकृत व्यक्तींना प्रवेश देऊ नका
- फॉर्म नंतर भरण्यासाठी सोडू नका
- स्वाक्षरीशिवाय पुरावे स्वीकारू नका
एका प्रकरणात, हार्ड ड्राइव्ह फोरेन्सिक लॅबमध्ये २ दिवस "अनअकाउंटेड" होता - म्हणजे त्या कालावधीत कोणी ताब्यात होता याची नोंद नव्हती. बचाव पक्षाने यावर आक्षेप घेतला आणि असा युक्तिवाद केला की त्या काळात पुरावे बदलले गेले असू शकतात. न्यायालयाने हा पुरावा "कमी विश्वासार्ह" मानला.
- चेन ऑफ कस्टडी = पुराव्याच्या हाताळणीचे संपूर्ण दस्तऐवजीकरण
- खंडित ताबा साखळी = न्यायालयात पुरावे नाकारले जाऊ शकतात
- हॅश व्हॅल्यू डेटाची "फिंगरप्रिंट" आहे - कोणताही बदल शोधतो
- SHA-256 आणि MD5 दोन्ही वापरा (दुहेरी सुरक्षा)
- प्रत्येक हस्तांतरणाचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक
- टॅम्पर-एव्हिडंट सील आणि सुरक्षित स्टोरेज वापरा