सायबर कायदा अकादमी
💰 भाग ११.४

PMLA तरतुदी — मनी लाँडरिंग आणि बँकिंग फ्रॉड

"जेथे पैसा जातो, तेथे कायदा पोहोचतो"

Prevention of Money Laundering Act 2002 — बँकिंग फ्रॉडशी संबंध, ED अधिकार, प्रॉपर्टी जप्ती, बँक खाते फ्रीझ, ECIR, आणि अपील आराखडा.

४.१

PMLA 2002 — मूलभूत आराखडा

📖 PMLA कलम 3 — मनी लाँडरिंग व्याख्या
Offence of Money Laundering
"जो कोणी प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे गुन्ह्याच्या उत्पन्नाशी (Proceeds of Crime) संबंधित कोणत्याही क्रियाकलापात सहभागी होतो आणि अशा उत्पन्नाला अप्राप्त (Untainted) स्वरूपात सादर करतो, तो मनी लाँडरिंगचा गुन्हा करतो."
📋 PMLA — मुख्य संकल्पना

1. Proceeds of Crime: Scheduled Offence (अनुसूचित गुन्हा) मधून मिळालेली मालमत्ता

2. Scheduled Offence: PMLA Schedule मध्ये नमूद गुन्हे (IPC/BNS, IT Act, NDPS, etc.)

3. Money Laundering: गुन्ह्याच्या उत्पन्नाला वैध दाखवणे (Layering, Integration)

4. ED: Enforcement Directorate — PMLA अंमलबजावणी एजन्सी

5. ECIR: Enforcement Case Information Report — ED चा FIR समतुल्य

४.२

बँकिंग फ्रॉड आणि PMLA — संबंध

🏦 बँकिंग फ्रॉड → PMLA कधी लागू?
परिस्थितीPredicate OffencePMLA लागू?
UPI फ्रॉड (रु. 1 कोटी+)IT Act 66D + BNS 318होय — Schedule Part B
Bank Loan FraudBNS 316 (CBT)होय — Schedule Part A
Credit Card Fraud (रु. 1 कोटी+)IT Act 66C/66Dहोय — Schedule Part B
Hawala TransactionFEMA + IPCहोय — Schedule Part A
Small UPI Fraud (रु. 5 लाख)IT Act 66Dनाही — Threshold नाही

महत्त्वाचे: PMLA साठी Predicate Offence (अनुसूचित गुन्हा) आवश्यक. IT Act गुन्ह्यांसाठी रु. 1 कोटी+ किंवा संघटित गुन्हेगारी असावी.

४.३

ED अधिकार — कलम 5, 8, 17, 19

कलमअधिकारवापर कलम 5तात्पुरती जप्ती (Provisional Attachment)180 दिवसांसाठी मालमत्ता फ्रीझ कलम 8कायम जप्ती (Confirmation)Adjudicating Authority द्वारे Attachment कायम कलम 17शोध आणि जप्ती (Search & Seizure)ED Raid, दस्तऐवज/मालमत्ता जप्ती कलम 19अटक (Arrest)ED Officer अटक करू शकतो (DSP+ Rank) कलम 50समन्स (Summons)कोणालाही बोलावणे, जबाब नोंदवणे
🔍 PMLA प्रक्रिया — Step by Step
१ECIR: ED ला माहिती मिळते (Police FIR/CBI/Income Tax कडून)
↓
२कलम 50: समन्स — संशयित/साक्षीदारांना बोलावणे
↓
३कलम 17: शोध आणि जप्ती — मालमत्ता, दस्तऐवज जप्त
↓
४कलम 5: Provisional Attachment — 180 दिवस
↓
५कलम 19: अटक (आवश्यक असल्यास)
↓
६कलम 8: Adjudicating Authority समोर Confirmation
↓
७खटला: Special PMLA Court समोर
४.४

प्रॉपर्टी जप्ती आणि बँक खाते फ्रीझ

⚠️ कलम 5 — Provisional Attachment Order (PAO)

कोण जारी करतो: ED Director/Deputy Director

कालावधी: 180 दिवस (Adjudicating Authority कडे Confirmation मागणे आवश्यक)

काय जप्त: Bank Accounts, Property, Vehicles, Shares, Gold

बँक खाते: बँकेला PAO मिळाल्यावर खाते फ्रीझ करणे बंधनकारक

आव्हान: Adjudicating Authority समोर + Appellate Tribunal (AT) + High Court

Vijay Madanlal Choudhary विरुद्ध Union of India
(2022) 10 SCC 1 — सर्वोच्च न्यायालय
मुद्दा: PMLA च्या विविध तरतुदींची संवैधानिक वैधता — कलम 5, 8, 19, 45 इ.
निर्णय: सर्वोच्च न्यायालयाने PMLA च्या बहुतांश तरतुदी वैध ठरवल्या. महत्त्वाचे: (1) Twin Conditions for Bail (कलम 45) वैध; (2) ED Arrest without FIR वैध; (3) Burden of Proof on Accused (कलम 24) वैध. टीका: या निर्णयाने ED ला विस्तृत अधिकार दिले.
४.५

PMLA — अपील आणि उपाय

⚖️ PMLA अपील आराखडा
१Adjudicating Authority: PAO Confirmation/Rejection
↓ (45 दिवस)
२Appellate Tribunal (AT): AA आदेशाविरुद्ध अपील
↓ (60 दिवस)
३High Court: अनुच्छेद 226/227 अंतर्गत Writ
↓
४Supreme Court: अनुच्छेद 136 SLP
✅ PMLA प्रकरणात बचाव रणनीती

1. No Predicate Offence: मूळ गुन्हा (FIR) खारीज/Quash झाल्यास PMLA टिकत नाही

2. No Proceeds of Crime: जप्त मालमत्ता गुन्ह्याशी संबंधित नाही हे सिद्ध करा

3. Bona Fide Purchaser: मालमत्ता वैध मार्गाने खरेदी केली हे दाखवा

4. Procedural Violations: ED ने प्रक्रियात्मक त्रुटी केल्या (No Recording, No Reasons)

5. Innocence of Third Party: कुटुंबीय/भागीदार यांची निर्दोषता

🎯 मुख्य मुद्दे — भाग ११.४