BNS, 2023 अंतर्गत सायबर गुन्हे

2.2.1 BNS आणि सायबर गुन्हे: आढावा

भारतीय न्याय संहिता (BNS), 2023 ही भारतीय दंड संहिता (IPC), 1860 ची जागा घेणारी नवीन सामान्य फौजदारी कायदा आहे. सायबर गुन्ह्यांसाठी BNS महत्त्वाचे आहे कारण अनेक पारंपारिक गुन्हे आता डिजिटल माध्यमांतून केले जातात.

"IT कायदा तंत्रज्ञान-विशिष्ट गुन्ह्यांसाठी आहे. BNS मानवी वर्तन आणि हेतूसाठी आहे. बहुतेक सायबर प्रकरणांत दोन्ही आवश्यक आहेत." मूलभूत तत्त्व

IT कायदा vs BNS: कधी कोणता?

2.2.2 कलम 318: फसवणूक (Cheating)

कलम 318 BNS हे सायबर फसवणूक प्रकरणांत सर्वात वारंवार वापरले जाणारे कलम आहे. हे IPC कलम 420 ची जागा घेते.

फसवणुकीची व्याख्या (कलम 318)

जो कोणी दुसऱ्या व्यक्तीला फसवतो आणि त्यामुळे त्या व्यक्तीला:

• कोणतीही मालमत्ता (property) देण्यास प्रवृत्त करतो, किंवा
• कोणतीही मौल्यवान वस्तू (valuable security) देण्यास प्रवृत्त करतो, किंवा
• कोणतीही गोष्ट स्वाक्षरी करण्यास प्रवृत्त करतो जी मौल्यवान सुरक्षा म्हणून रूपांतरित होऊ शकते

"फसवणूक" ची व्याख्या (कलम 2(11))

फसवणूक म्हणजे:

• जाणूनबुजून किंवा खोटेपणाने तथ्य लपवणे
• किंवा खोटे विधान करणे
• ज्यामुळे दुसरी व्यक्ती काहीतरी करण्यास किंवा न करण्यास प्रवृत्त होते
• जे त्या व्यक्तीने अन्यथा केले नसते किंवा केले असते

2.2.3 कलम 319: तोतयागिरीने फसवणूक (Cheating by Personation)

कलम 319 BNS विशेषतः तोतयागिरी (personation) द्वारे केलेल्या फसवणुकीस लागू होते. हे IT कायदा कलम 66D सोबत वारंवार वापरले जाते.

तोतयागिरी म्हणजे काय?

• दुसऱ्या वास्तविक व्यक्तीची भूमिका करणे
• किंवा खोटी ओळख निर्माण करणे
• किंवा अधिकृत व्यक्ती असल्याचे भासवणे

सरकारी कर्मचाऱ्याची तोतयागिरी (कलम 204)

डिजिटल अरेस्ट स्कॅममध्ये कलम 204 BNS देखील लागू होते:

• पोलीस अधिकाऱ्याची तोतयागिरी
• CBI/ED अधिकाऱ्याची तोतयागिरी
• कोणत्याही सरकारी कर्मचाऱ्याची तोतयागिरी

2.2.4 कलम 308: खंडणी (Extortion)

कलम 308 BNS सायबर खंडणी प्रकरणांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे — जसे की रॅन्समवेअर, सेक्सटॉर्शन, आणि डेटा लीक धमक्या.

खंडणीची व्याख्या

जो कोणी जाणूनबुजून दुसऱ्या व्यक्तीला भयभीत करतो आणि त्यामुळे त्या व्यक्तीला:

• कोणतीही मालमत्ता देण्यास प्रवृत्त करतो, किंवा
• कोणतीही मौल्यवान सुरक्षा देण्यास प्रवृत्त करतो, किंवा
• कोणतीही गोष्ट स्वाक्षरी करण्यास प्रवृत्त करतो

सायबर खंडणी प्रकार

2.2.5 कलम 336-340: बनावटगिरी (Forgery)

डिजिटल बनावटगिरी प्रकरणांत कलम 336-340 BNS महत्त्वाचे आहेत. बनावट दस्तऐवज, ई-मेल, डिजिटल स्वाक्षरी यांसाठी लागू.

बनावटगिरीची व्याख्या (कलम 336)

जो कोणी खोटा दस्तऐवज (false document) किंवा इलेक्ट्रॉनिक रेकॉर्ड तयार करतो खालील हेतूने:

• सार्वजनिक किंवा व्यक्तीचे नुकसान करण्यासाठी
• कोणत्याही दाव्याचे समर्थन करण्यासाठी
• कोणाला मालमत्ता सोडण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी
• करार करण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी
• फसवणूक करण्यासाठी

डिजिटल बनावटगिरी प्रकार

• बनावट ई-मेल: दुसऱ्याच्या नावाने खोटा ई-मेल
• बनावट डिजिटल स्वाक्षरी: खोटी DSC
• बनावट दस्तऐवज: बनावट आधार, पॅन, प्रमाणपत्रे
• फोटो मॉर्फिंग: बनावट छायाचित्रे तयार करणे

2.2.6 इतर महत्त्वाचे BNS कलमे

कलम 351: फौजदारी धमकी (Criminal Intimidation)

ऑनलाइन धमक्यांसाठी IT कायद्यात विशेष तरतूद नाही (कलम 66A रद्द). म्हणून कलम 351 BNS वापरावे.

• जीवितास धोका देणारी धमकी
• मालमत्तेस धोका देणारी धमकी
• प्रतिष्ठेस धोका देणारी धमकी

कलम 356: मानहानी (Defamation)

ऑनलाइन मानहानीसाठी कलम 356 BNS लागू.

• सोशल मीडियावर खोटे पोस्ट
• बनावट रिव्ह्यू
• व्हायरल व्हिडिओ/फोटो

कलम 77: व्हॉयरिझम (Voyeurism)

स्त्रीच्या खाजगी कृत्यांचे निरीक्षण किंवा चित्रीकरण.

कलम 78: स्टॉकिंग (Stalking)

सायबर स्टॉकिंगसाठी IT कायद्यात विशेष तरतूद नाही. कलम 78 BNS वापरावे.

• वारंवार अवांछित संदेश/कॉल
• इंटरनेटवर पाठलाग
• सोशल मीडिया निरीक्षण

कलम 303: चोरी (Theft)

डेटा चोरीसाठी कलम 303 BNS लागू होतो का? यावर वाद आहे, परंतु महाराष्ट्र न्यायालयांनी डेटाला "मालमत्ता" मानले आहे.