भाग 3: IPS आणि अधिकारी दर्जे | मॉड्यूल 5

परिचय

भारतीय पोलीस सेवा (IPS) ही भारतातील तीन अखिल भारतीय सेवांपैकी एक आहे (IAS, IPS, IFS). IPS अधिकारी UPSC परीक्षेद्वारे निवडले जातात आणि त्यांना राज्य पोलीस दलात वरिष्ठ पदांवर नियुक्त केले जाते.

IPS सेवा

📚 IPS म्हणजे काय?

Indian Police Service (IPS) ही अखिल भारतीय सेवा आहे जी संविधानाच्या कलम 312 अंतर्गत स्थापन केली गेली. IPS अधिकारी केंद्र सरकारच्या All India Services मध्ये येतात परंतु राज्य पोलीस दलात सेवा देतात.

IPS प्रशिक्षण

SVPNPA: सरदार वल्लभभाई पटेल राष्ट्रीय पोलीस अकादमी, हैदराबाद
Foundation Course: LBSNAA, मसूरी (सर्व AIS सोबत)
कालावधी: सुमारे 2 वर्षे प्रशिक्षण
विशेष प्रशिक्षण: कायदा, फिल्ड ट्रेनिंग, शस्त्र प्रशिक्षण

IPS बॅच आणि ज्येष्ठता

IPS अधिकाऱ्यांची ज्येष्ठता (Seniority) खालील घटकांवर आधारित असते:

बॅच वर्ष: ज्या वर्षी UPSC परीक्षा उत्तीर्ण केली
UPSC रँक: त्या वर्षातील UPSC परीक्षेतील रँक
जुना बॅच = अधिक वरिष्ठ

💡 उदाहरण

जर एक अधिकारी 2015 बॅच आणि दुसरा 2018 बॅच असेल, तर 2015 बॅचचा अधिकारी वरिष्ठ असेल - जरी 2018 बॅचच्या अधिकाऱ्याचा UPSC रँक चांगला असला तरीही.

दर्जे आणि चिन्ह

पोलीस अधिकाऱ्यांचे दर्जे त्यांच्या खांद्यावरील चिन्हांवरून (Insignia) ओळखता येतात. हे चिन्ह तारे (Stars), अशोक चिन्ह (State Emblem) आणि IPS बॅज यांचे संयोजन असते.

IPS अधिकारी दर्जा चिन्ह

DGP Director General of Police

⚋ ★ ★ ★ IPS

ADG / Special DGP Additional DG / Special DGP

⚋ ★ ★ IPS

IGP Inspector General of Police

⚋ ★ IPS

DIG Deputy Inspector General

⚋ IPS

SP / SSP Superintendent of Police

★ ★ ★ IPS

Addl. SP / ASP Additional SP

★ ★ IPS

DySP (Probation) Deputy SP (प्रोबेशन)

★ IPS

राज्य सेवा दर्जे (Non-IPS)

राज्य पोलीस सेवा दर्जे

Inspector / PI पोलीस निरीक्षक

★ ★ ★

Sub-Inspector / PSI पोलीस उपनिरीक्षक

★ ★

ASI सहायक उपनिरीक्षक

★

Head Constable मुख्य शिपाई

3 पट्ट्या

Police Constable पोलीस शिपाई

कोणतेही चिन्ह नाही

पोस्टिंग पॅटर्न

दर्जा	सामान्य पोस्टिंग	सेवा वर्षे
DySP (Probation)	Sub-Division Officer	0-2 वर्षे
ASP / Addl. SP	Sub-Division, City	2-6 वर्षे
SP	जिल्हा प्रमुख	6-14 वर्षे
DIG	Range, विशेष शाखा	14-18 वर्षे
IGP	Zone, विभाग प्रमुख	18-25 वर्षे
ADG	विशेष शाखा प्रमुख	25-30 वर्षे
DGP	राज्य पोलीस प्रमुख	30+ वर्षे

केंद्रीय प्रतिनियुक्ती

IPS अधिकाऱ्यांना केंद्र सरकारच्या विविध संस्थांमध्ये प्रतिनियुक्तीवर (Deputation) पाठवले जाऊ शकते:

⚋

केंद्रीय संस्था

Central Deputation

IB: Intelligence Bureau

RAW: Research & Analysis Wing

CBI: Central Bureau of Investigation

NIA: National Investigation Agency

CRPF, BSF: केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दल

★ ★

Central Deputation Quota

प्रतिनियुक्ती कोटा

प्रत्येक राज्य कॅडरमधील ठराविक टक्के IPS अधिकारी केंद्रीय प्रतिनियुक्तीवर असणे अपेक्षित आहे.

प्रतिनियुक्ती कालावधी: सामान्यतः 3-5 वर्षे

⚠ Cadre Allocation

IPS अधिकाऱ्यांना UPSC परीक्षेतील रँक आणि preference नुसार राज्य कॅडर मिळतो (जसे MH, UP, TN इ.). ते त्यांच्या संपूर्ण करियरमध्ये त्याच कॅडरमध्ये राहतात, केंद्रीय प्रतिनियुक्ती सोडून.

पदोन्नती

State Police Service ते IPS

राज्य पोलीस सेवेतील अधिकारी (जसे Inspector, DySP) यांना IPS मध्ये पदोन्नती मिळू शकते:

Promotion Quota: प्रत्येक राज्यात ठराविक पदे राज्य सेवेतून पदोन्नतीसाठी राखीव
Eligibility: साधारणतः 10-15 वर्षे सेवा पूर्ण केल्यानंतर
Select List: DPC (Departmental Promotion Committee) द्वारे निवड

💡 Direct vs Promotee IPS

Direct Recruit IPS (UPSC द्वारे) आणि Promotee IPS (राज्य सेवेतून) यांचे अधिकार समान असतात, परंतु ज्येष्ठता वेगळी मोजली जाते.

📚 मुख्य मुद्दे

IPS अधिकारी UPSC परीक्षेद्वारे निवडले जातात
प्रशिक्षण SVPNPA हैदराबादमध्ये होते
ज्येष्ठता बॅच वर्ष आणि UPSC रँक वर आधारित
DGP चिन्ह: अशोक चिन्ह + 3 तारे + IPS बॅज
SP ला 3 तारे आणि IPS बॅज
Sub-Inspector (SI) ला 2 तारे (IPS बॅज नाही)
Constable ला कोणतेही चिन्ह नसते
IPS अधिकारी केंद्रीय प्रतिनियुक्तीवर जाऊ शकतात