भाग 5: आंतरराष्ट्रीय सहकार्य | मॉड्यूल 5

परिचय

सायबर गुन्हे बहुतेकदा सीमापार घडतात. गुन्हेगार एका देशात बसून दुसऱ्या देशातील नागरिकांना लक्ष्य करू शकतात. अशा प्रकरणांमध्ये आंतरराष्ट्रीय सहकार्य अत्यंत महत्त्वाचे असते. या भागात आपण INTERPOL, विविध नोटीस, MLAT आणि Letter Rogatory बद्दल जाणून घेऊ.

INTERPOL आणि भारत

ICPO

INTERPOL

International Criminal Police Organization

INTERPOL हे जगातील सर्वात मोठे आंतरराष्ट्रीय पोलीस संघटन आहे ज्यात 195 सदस्य देश आहेत. त्याचे मुख्यालय लियॉन, फ्रान्समध्ये आहे.

भारतात INTERPOL

NCB (National Central Bureau): CBI हे भारतात INTERPOL चे NCB आहे
INTERPOL Division: CBI मध्ये समर्पित INTERPOL विभाग
I-24/7 Network: सुरक्षित संप्रेषण नेटवर्क
Database Access: गुन्हेगार, चोरलेले दस्तऐवज इत्यादींचा डेटाबेस

INTERPOL ची कार्ये

आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारांच्या शोधात सहकार्य
नोटीस आणि Diffusion जारी करणे
गुन्हे डेटाबेसचे व्यवस्थापन
प्रशिक्षण आणि क्षमता बांधणी
सायबर गुन्हे, दहशतवाद, अंमली पदार्थांवर विशेष लक्ष

INTERPOL नोटीस

INTERPOL सात प्रकारच्या रंग-कोडित नोटीस जारी करते, ज्यापैकी प्रत्येकाचा वेगळा उद्देश आहे:

R

Red Notice

रेड नोटीस

उद्देश: आंतरराष्ट्रीय फरार व्यक्तीची अटक आणि प्रत्यार्पणासाठी विनंती.

महत्त्व: ही अटक वॉरंट नाही, तर विनंती आहे. देश त्यांच्या कायद्यानुसार कारवाई करतात.

B

Blue Notice

ब्लू नोटीस

उद्देश: एखाद्या व्यक्तीची ओळख, स्थान किंवा क्रियाकलापांबद्दल माहिती गोळा करणे.

वापर: जेव्हा अटकेपूर्वी माहिती हवी असते.

G

Green Notice

ग्रीन नोटीस

उद्देश: सवयीच्या गुन्हेगारांबद्दल इशारा.

वापर: जे व्यक्ती इतर देशांमध्येही गुन्हे करू शकतात.

Y

Yellow Notice

यलो नोटीस

उद्देश: बेपत्ता व्यक्ती, विशेषतः अल्पवयीनांचा शोध.

वापर: आंतरराष्ट्रीय स्तरावर बेपत्ता व्यक्ती शोधणे.

B

Black Notice

ब्लॅक नोटीस

उद्देश: अज्ञात मृतदेहांची ओळख पटवणे.

वापर: जेव्हा स्थानिक स्तरावर मृतदेहाची ओळख शक्य नसते.

O

Orange Notice

ऑरेंज नोटीस

उद्देश: एखाद्या वस्तू, व्यक्ती किंवा घटनेशी संबंधित धोक्याची इशारा.

वापर: बॉम्ब, शस्त्रे, दहशतवादी धोक्याची इशारा.

P

Purple Notice

पर्पल नोटीस

उद्देश: गुन्हेगारांनी वापरलेल्या पद्धती, वस्तू किंवा लपविण्याच्या पद्धतींची माहिती.

वापर: Modus Operandi सामायिक करणे.

⚠ Red Notice सत्यापन

Red Notice ची वैधता INTERPOL च्या वेबसाइटवर (interpol.int) सत्यापित करता येते. बनावट Red Notice चे प्रकरणे समोर आले आहेत, म्हणून नेहमी सत्यापन करा.

MLAT - परस्पर कायदेशीर सहाय्य करार

📚 MLAT म्हणजे काय?

Mutual Legal Assistance Treaty (MLAT) हा दोन देशांमधील द्विपक्षीय करार आहे जो फौजदारी प्रकरणांमध्ये पुरावे, दस्तऐवज आणि माहिती सामायिक करण्याची सुविधा प्रदान करतो.

भारताचे MLAT करार

भारताने खालील देशांसह 40+ देशांशी MLAT करार केले आहेत:

संयुक्त राज्य अमेरिका (USA)
युनायटेड किंगडम (UK)
कॅनडा
संयुक्त अरब अमिराती (UAE)
सिंगापूर
ऑस्ट्रेलिया
फ्रान्स, जर्मनी, इटली इ.

MLAT अंतर्गत सहाय्य

सहाय्य प्रकार	तपशील
पुरावा संग्रह	दस्तऐवज, इलेक्ट्रॉनिक रेकॉर्ड मिळवणे
साक्षीदारांचे जबाब	परदेशातील साक्षीदारांचे जबाब घेणे
झडती आणि जप्ती	मालमत्तेची झडती आणि जप्ती
मालमत्ता गोठवणे	गुन्ह्यातून मिळवलेली मालमत्ता रोखणे
व्यक्तींचे हस्तांतरण	साक्षीसाठी व्यक्तींना पाठवणे

💡 सायबर गुन्ह्यांमध्ये MLAT

जेव्हा भारतीय नागरिक परदेशी सर्व्हरवर होस्ट केलेल्या वेबसाइटवरून फसवणुकीचा बळी ठरतो, तेव्हा MLAT द्वारे त्या देशाकडून सर्व्हर लॉग, वापरकर्ता माहिती आणि आर्थिक रेकॉर्ड मिळवता येतात.

Letter Rogatory (लेटर रोगेटरी)

Letter Rogatory ही औपचारिक विनंती आहे जी एका देशाचे न्यायालय दुसऱ्या देशाच्या न्यायालयाला पाठवते. याचा वापर तेव्हा होतो जेव्हा MLAT नसतो किंवा MLAT च्या कक्षेबाहेरचे प्रकरण असते.

Letter Rogatory ची प्रक्रिया

1

अर्ज दाखल करणे

तपास यंत्रणा भारतीय न्यायालयात Letter Rogatory जारी करण्यासाठी अर्ज करते.

2

न्यायालयाची मंजुरी

न्यायालय विनंतीचे पुनरावलोकन करते आणि Letter Rogatory जारी करते.

3

परराष्ट्र मंत्रालयाकडे पाठवणे

Letter Rogatory भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाला (MEA) पाठवली जाते.

4

राजनैतिक मार्ग

MEA ती राजनैतिक मार्गाने संबंधित देशाला पाठवते.

5

परदेशी देशात कारवाई

परदेशी न्यायालय विनंतीवर विचार करते आणि कारवाई करते.

6

माहिती परत

मिळालेली माहिती त्याच मार्गाने भारतात परत येते.

MLAT vs Letter Rogatory

पैलू	MLAT	Letter Rogatory
आधार	द्विपक्षीय करार	आंतरराष्ट्रीय शिष्टाचार
वेळ	तुलनेने जलद	मंद प्रक्रिया (6-12 महिने)
बंधनकारकता	कायदेशीररित्या बंधनकारक	शिष्टाचारावर अवलंबून
मार्ग	Central Authority द्वारे	राजनैतिक मार्ग

प्रत्यार्पण (Extradition)

प्रत्यार्पण म्हणजे एक देश दुसऱ्या देशाला गुन्हेगार सोपवण्याची प्रक्रिया. भारताने 40+ देशांशी प्रत्यार्पण करार केले आहेत.

प्रत्यार्पणाचे नियम	तपशील
Double Criminality	गुन्हा दोन्ही देशांमध्ये गुन्हा असणे आवश्यक
Specialty Rule	केवळ त्याच गुन्ह्यासाठी खटला ज्यासाठी प्रत्यार्पित केले
Political Exception	राजकीय गुन्ह्यांसाठी प्रत्यार्पण नाही
Death Penalty	काही देश मृत्युदंडाच्या प्रकरणांमध्ये प्रत्यार्पित करत नाहीत

📚 मुख्य मुद्दे

CBI हे भारतात INTERPOL चे National Central Bureau (NCB) आहे
Red Notice ही अटक वॉरंट नाही, तर विनंती आहे
INTERPOL चे 7 रंग-कोडित नोटीस आहेत ज्यात Red सर्वात प्रसिद्ध आहे
MLAT द्विपक्षीय करार आहे जो पुरावे सामायिक करण्याची सुविधा देतो
Letter Rogatory MLAT च्या अभावी वापरली जाते परंतु मंद आहे
परदेशी Tech कंपन्यांकडून डेटासाठी MLAT किंवा Emergency Request आवश्यक
प्रत्यार्पणासाठी Double Criminality नियम लागू होतो