Trade Marks Act 1999 — बौद्धिक संपदा संरक्षणाचा आधारस्तंभ
Trade Marks Act, 1999 हा भारतातील ट्रेडमार्क नोंदणी आणि संरक्षणाचा प्रमुख कायदा आहे. हा कायदा 15 सप्टेंबर 2003 रोजी अंमलात आला आणि याने Trade and Merchandise Marks Act, 1958 रद्द केला.
"ट्रेडमार्क" म्हणजे एक चिन्ह (Mark) जे ग्राफिकली दर्शवता येते आणि जे एका व्यक्तीच्या वस्तू किंवा सेवा इतरांपासून वेगळे करण्यास सक्षम आहे. यात शब्द, अक्षरे, अंक, आकार, रंग संयोजन, ध्वनी किंवा यांचे संयोजन समाविष्ट असू शकते.
TATA, RELIANCE, INFOSYS
Apple Logo, Nike Swoosh
Cadbury Purple, Tiffany Blue
Yahoo Yodel, Intel Inside
Coca-Cola Bottle, Toblerone
HDFC, ICICI, TCS
Nice Classification ही आंतरराष्ट्रीय वर्गीकरण प्रणाली आहे जी वस्तू आणि सेवांना 45 वर्गांमध्ये विभागते (34 वस्तू + 11 सेवा).
| वर्ग | वर्णन | उदाहरणे |
|---|---|---|
| वर्ग 9 | इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, सॉफ्टवेअर | मोबाइल, संगणक, ॲप्स |
| वर्ग 25 | कपडे, पादत्राणे | शर्ट, जीन्स, बूट |
| वर्ग 35 | जाहिरात, व्यवसाय व्यवस्थापन | ई-कॉमर्स सेवा, रिटेल |
| वर्ग 38 | दूरसंचार सेवा | ISP, मोबाइल सेवा |
| वर्ग 42 | वैज्ञानिक, तांत्रिक सेवा | IT सेवा, वेब होस्टिंग |
नोंदणीकृत ट्रेडमार्कचे उल्लंघन होते जेव्हा कोणतीही व्यक्ती, मालकाच्या परवानगीशिवाय:
| प्रकार | वर्णन | उदाहरण |
|---|---|---|
| समान चिन्ह + समान वस्तू | थेट उल्लंघन — गोंधळ गृहीत धरला जातो | बनावट Nike शूज |
| समान चिन्ह + समान वस्तू | गोंधळ सिद्ध करणे आवश्यक | PUMA vs POMA |
| प्रसिद्ध चिन्ह + वेगळ्या वस्तू | Dilution — प्रतिष्ठा हानी | TATA नावाचे पान टपरी |
Passing Off हा सामान्य कायदा (Common Law) उपाय आहे जो नोंदणीशिवायही वापरता येतो. यासाठी तीन घटक सिद्ध करणे आवश्यक:
चिन्हाशी संबंधित प्रतिष्ठा आणि ग्राहक ओळख
ग्राहकांना दिशाभूल करणारे प्रतिनिधित्व
प्रत्यक्ष किंवा संभाव्य नुकसान
(2002) 3 SCC 65
सर्वोच्च न्यायालयाने ठरवले की Passing Off साठी नोंदणी आवश्यक नाही. जो आधी चिन्ह वापरतो त्याला Prior User म्हणून संरक्षण मिळते.
Delhi High Court 2017
दिल्ली उच्च न्यायालयाने ठरवले की डोमेन नाव "makemytravel.com" हे "MakeMyTrip" चे उल्लंघन आहे. Meta Tags मध्ये स्पर्धकाचे ट्रेडमार्क वापरणे देखील उल्लंघन आहे.
| उपाय प्रकार | तरतूद | वर्णन |
|---|---|---|
| मनाई आदेश (Injunction) | कलम 135 | उल्लंघन थांबवण्याचा न्यायालय आदेश |
| नुकसान भरपाई (Damages) | कलम 135 | आर्थिक भरपाई |
| नफा हस्तांतरण | कलम 135 | उल्लंघनातून मिळालेला नफा |
| बनावट वस्तू जप्ती | कलम 135 | Anton Piller Order |
| फौजदारी शिक्षा | कलम 103-105 | 6 महिने - 3 वर्षे तुरुंगवास + ₹50,000 - ₹2 लाख दंड |
ट्रेडमार्क उल्लंघन दावा जिल्हा न्यायालयापेक्षा कमी नसलेल्या न्यायालयात दाखल करता येतो. तक्रारदार आपल्या व्यवसाय स्थळी किंवा जेथे उल्लंघन घडले तेथे दावा दाखल करू शकतो.
"प्रसिद्ध ट्रेडमार्क" म्हणजे असे चिन्ह जे भारतातील जनतेच्या मोठ्या वर्गाला माहीत आहे आणि Registrar ने असे घोषित केले आहे.
प्रसिद्ध ट्रेडमार्कला विस्तारित संरक्षण मिळते — असमान वस्तू/सेवांसाठीही संरक्षण. भारतात घोषित काही प्रसिद्ध ट्रेडमार्क: