2.4.1 सायबर स्टॉकिंग (Cyber Stalking)
सायबर स्टॉकिंग म्हणजे इंटरनेट, मोबाइल किंवा इतर इलेक्ट्रॉनिक माध्यमांचा वापर करून एखाद्या व्यक्तीचा सतत पाठलाग, निरीक्षण किंवा छळ करणे.
IT कायदा, 2000 मध्ये सायबर स्टॉकिंगसाठी स्वतंत्र तरतूद नाही. कलम 66A रद्द झाल्यानंतर, कलम 78 BNS (स्टॉकिंग) हा मुख्य उपाय आहे.
कलम 78 BNS: स्टॉकिंग
जो पुरुष:
- एखाद्या स्त्रीचा पाठलाग करतो किंवा तिच्याशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न करतो
- तिने स्पष्ट नकार दिल्यानंतरही
- वैयक्तिक संवाद किंवा इंटरनेट, ईमेल किंवा इतर इलेक्ट्रॉनिक संवाद वापरून
- किंवा तिच्या इंटरनेट, ईमेल किंवा इलेक्ट्रॉनिक संवादाचे निरीक्षण करतो
शिक्षा (Punishment)
प्रथम गुन्हा: 3 वर्षांपर्यंत कारावास आणि दंड
पुनरावृत्ती: 5 वर्षांपर्यंत कारावास आणि दंड
सायबर स्टॉकिंगचे प्रकार
- सोशल मीडिया स्टॉकिंग: सतत प्रोफाइल पाहणे, मेसेज करणे
- ईमेल स्टॉकिंग: वारंवार अवांछित ईमेल
- GPS ट्रॅकिंग: मोबाइलद्वारे स्थान ट्रॅकिंग
- Doxing: वैयक्तिक माहिती ऑनलाइन प्रकाशित करणे
- Catfishing: खोटी ओळख वापरून जवळीक साधणे
माजी प्रियकर नातेसंबंध संपल्यानंतर: दररोज 50+ WhatsApp मेसेज, 20+ मिस्ड कॉल, बनावट Instagram अकाउंट्सवरून फॉलो, तिच्या मित्रांना संपर्क, ऑफिसजवळ "योगायोगाने" भेटणे.
लागू कलमे:
- कलम 78 BNS — स्टॉकिंग
- कलम 351 BNS — फौजदारी धमकी (धमक्या असल्यास)
- कलम 79 BNS — स्त्रीच्या अपमानासाठी शब्द (असल्यास)
2.4.2 सेक्सटॉर्शन (Sextortion)
सेक्सटॉर्शन म्हणजे अंतरंग/लैंगिक छायाचित्रे किंवा व्हिडिओ प्रसिद्ध करण्याची धमकी देऊन पैसे किंवा इतर मागण्या करणे.
सेक्सटॉर्शन कसे होते
- व्हिडिओ कॉल ट्रॅप: अनोळखी व्यक्ती व्हिडिओ कॉलवर अंतरंग स्थितीत दिसते, पीडिताचे रेकॉर्डिंग करते
- डेटिंग अॅप स्कॅम: ओळख करून अंतरंग फोटो मागणे, नंतर ब्लॅकमेल
- हॅकिंग: फोन/क्लाउडमधून खाजगी फोटो चोरणे
- माजी पार्टनर: नातेसंबंध संपल्यानंतर खाजगी फोटो/व्हिडिओ वापरणे
| लागू कलमे | वर्णन |
|---|---|
| कलम 308 BNS | खंडणी (Extortion) |
| कलम 66E IT कायदा | गोपनीयता उल्लंघन |
| कलम 67A IT कायदा | लैंगिक स्पष्ट सामग्री प्रसारित |
| कलम 351 BNS | फौजदारी धमकी |
| कलम 77 BNS | व्हॉयरिझम (स्त्री असल्यास) |
पैसे देऊ नका! एकदा पैसे दिल्यास मागणी वाढतच जाते. तात्काळ पोलिसांत तक्रार करा. स्क्रीनशॉट आणि पुरावे जतन करा. सोशल मीडिया अकाउंट तात्पुरते deactivate करा.
40 वर्षीय व्यावसायिकाला Facebook वर "सुंदर मुलीची" फ्रेंड रिक्वेस्ट. व्हिडिओ कॉलवर ती अंतरंग झाली आणि त्यानेही कपडे काढले. त्याचे स्क्रीन रेकॉर्डिंग झाले. ₹5 लाख मागितले, नाहीतर व्हिडिओ त्याच्या कुटुंबाला पाठवण्याची धमकी.
2.4.3 रिव्हेंज पॉर्न (Revenge Porn)
रिव्हेंज पॉर्न म्हणजे माजी पार्टनरचे अंतरंग छायाचित्रे/व्हिडिओ त्यांच्या संमतीशिवाय प्रसिद्ध करणे — सामान्यतः बदला म्हणून.
संमती विश्लेषण (Consent Analysis)
रिव्हेंज पॉर्न प्रकरणांत संमतीचे विश्लेषण महत्त्वाचे:
- मूळ संमती: फोटो/व्हिडिओ काढताना संमती होती का?
- प्रसारण संमती: प्रसिद्ध करण्यासाठी संमती होती का?
- संमती मागे घेणे: नातेसंबंध संपल्यानंतर संमती मागे घेतली का?
फोटो काढण्याची संमती ≠ प्रसारणाची संमती
जरी मूळ फोटो/व्हिडिओ संमतीने काढले असले तरी, त्यांचे प्रसारण संमतीशिवाय केल्यास गुन्हा होतो.
| लागू कलमे | वर्णन |
|---|---|
| कलम 66E IT कायदा | गोपनीयता उल्लंघन |
| कलम 67A IT कायदा | लैंगिक स्पष्ट सामग्री प्रसारित |
| कलम 77 BNS | व्हॉयरिझम |
| कलम 356 BNS | मानहानी |
| कलम 79 BNS | स्त्रीच्या अपमानासाठी शब्द/कृत्य |
2.4.4 डीपफेक (Deepfake)
डीपफेक म्हणजे AI तंत्रज्ञान वापरून एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा दुसऱ्या व्हिडिओ/फोटोवर बसवणे — बहुतेकदा अश्लील सामग्रीवर.
डीपफेक गुन्ह्याचे प्रकार
- डीपफेक पॉर्न: व्यक्तीचा चेहरा अश्लील व्हिडिओवर
- डीपफेक खंडणी: बनावट व्हिडिओ दाखवून पैसे मागणे
- राजकीय डीपफेक: राजकारण्यांचे बनावट व्हिडिओ
- व्यावसायिक डीपफेक: CEO/अधिकाऱ्यांचे बनावट व्हिडिओ
| लागू कलमे | वर्णन |
|---|---|
| कलम 66E IT कायदा | गोपनीयता उल्लंघन |
| कलम 67/67A IT कायदा | अश्लील/लैंगिक स्पष्ट सामग्री |
| कलम 336 BNS | बनावटगिरी (खोटा दस्तऐवज) |
| कलम 356 BNS | मानहानी |
| कलम 308 BNS | खंडणी (पैसे मागितल्यास) |
डीपफेक प्रकरणांत मुख्य आव्हाने:
1. व्हिडिओ खरा की बनावट हे सिद्ध करणे
2. Forensic Analysis ची गरज
3. AI टूल्स ओळखणे कठीण
4. अनेक प्लॅटफॉर्मवर व्हायरल झाल्यास हटवणे कठीण
2.4.5 ऑनलाइन मानहानी (Online Defamation)
सोशल मीडिया, ब्लॉग, वेबसाइट किंवा इतर ऑनलाइन माध्यमांद्वारे एखाद्या व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेला हानी पोहोचवणे.
कलम 356 BNS: मानहानी
जो कोणी शब्द (बोलले किंवा वाचनासाठी), चिन्ह किंवा दृश्य प्रतिनिधित्वाद्वारे:
- एखाद्या व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेला हानी पोहोचवतो
- त्या व्यक्तीबद्दल इतरांच्या मताला हानी पोहोचवतो
शिक्षा
2 वर्षांपर्यंत साधी कारावास किंवा दंड किंवा दोन्ही.
ऑनलाइन मानहानी प्रकार
- सोशल मीडिया पोस्ट: खोटे आरोप असलेले पोस्ट
- बनावट रिव्ह्यू: व्यवसायाबद्दल खोटे नकारात्मक रिव्ह्यू
- ट्रोलिंग: सतत अपमानजनक टिप्पण्या
- बनावट अकाउंट: दुसऱ्याच्या नावाने अपमानजनक पोस्ट
जर प्रकाशित माहिती सत्य असेल आणि सार्वजनिक हिताच्या असेल, तर मानहानी सिद्ध होत नाही. हे बचाव वकिलांसाठी महत्त्वाचे आहे.
2.4.6 उपाय आणि पीडित संरक्षण
तात्काळ उपाय
- सायबर सेल तक्रार: cybercrime.gov.in किंवा 1930
- सामग्री हटवणे: Intermediary Rules 2021 अंतर्गत 24 तासांत
- अकाउंट ब्लॉक: आरोपीचे अकाउंट ब्लॉक करण्याची विनंती
न्यायालयीन उपाय
- FIR: योग्य कलमांसह
- Zero FIR: कोणत्याही पोलीस ठाण्यात
- Interim Injunction: सामग्री तात्पुरती हटवण्यासाठी
- भरपाई दावा: नुकसान भरपाईसाठी नागरी दावा
महाराष्ट्र विशेष
- मुंबई महिला सायबर सेल: BKC, वांद्रे
- पुणे महिला सायबर सेल: शिवाजीनगर
- महिला हेल्पलाइन: 181
- NCW ऑनलाइन: ncw.nic.in
लैंगिक गुन्ह्यांच्या पीडितांची ओळख गोपनीय ठेवणे अनिवार्य आहे. कलम 72 BNS अंतर्गत ओळख प्रकट करणे गुन्हा आहे. FIR, न्यायालयीन कागदपत्रे आणि मीडियामध्ये नाव प्रकट करता येत नाही.
मुख्य निष्कर्ष (Key Takeaways)
- सायबर स्टॉकिंग: IT कायद्यात तरतूद नाही — कलम 78 BNS वापरा
- सेक्सटॉर्शन: कलम 308 BNS + 66E + 67A IT
- रिव्हेंज पॉर्न: संमती विश्लेषण महत्त्वाचे
- डीपफेक: कलम 66E + 67A IT + 336 BNS
- मानहानी: कलम 356 BNS — Truth is Defence
- पीडित गोपनीयता: लैंगिक गुन्ह्यांत अनिवार्य