"नवीन युगासाठी नवीन ग्राहक संरक्षण"
ग्राहक संरक्षण कायदा 2019 ची वैशिष्ट्ये, ग्राहक व्याख्या, ६ ग्राहक अधिकार, आणि 1986 कायद्यातील महत्त्वाचे बदल.
संसदेत मंजूर: 6 ऑगस्ट 2019
राष्ट्रपती संमती: 9 ऑगस्ट 2019
लागू: 20 जुलै 2020 (अधिसूचना)
बदललेला कायदा: ग्राहक संरक्षण कायदा, 1986 (CPA 1986)
ग्राहक म्हणजे कोणतीही व्यक्ती जी:
(i) मोबदल्यासाठी किंवा देय मोबदल्याच्या वचनासाठी कोणतीही वस्तू खरेदी करते आणि अशा वस्तूंचा वापरकर्ता समाविष्ट, परंतु पुनर्विक्री किंवा व्यावसायिक उद्देशासाठी खरेदी केलेली व्यक्ती समाविष्ट नाही; किंवा
(ii) मोबदल्यासाठी किंवा देय मोबदल्याच्या वचनासाठी कोणतीही सेवा भाड्याने घेते किंवा लाभ घेते आणि अशा सेवांचा लाभार्थी समाविष्ट.
महत्त्वाचे:
• "मोबदला" (Consideration) = पूर्णतः किंवा अंशतः दिलेला/देय
• ऑनलाइन व्यवहार/इलेक्ट्रॉनिक माध्यमे समाविष्ट
• टेलीशॉपिंग, मल्टी-लेव्हल मार्केटिंग, थेट विक्री समाविष्ट
• वैयक्तिक वापरासाठी खरेदी करणारी व्यक्ती
• ऑनलाइन खरेदीदार (Amazon, Flipkart वापरकर्ते)
• सेवा घेणारी व्यक्ती (बँकिंग, विमा, टेलीकॉम)
• मूळ खरेदीदाराच्या संमतीने वापरणारी व्यक्ती
• स्वयंरोजगारासाठी खरेदी (उपजीविकेसाठी)
• पुनर्विक्रीसाठी खरेदी करणारी व्यक्ती
• व्यावसायिक उद्देशासाठी खरेदी (मोठ्या प्रमाणात)
• मोफत सेवा घेणारी व्यक्ती
• करार/सेवा संबंध नसताना
| अधिकार | स्पष्टीकरण |
|---|---|
| १. सुरक्षिततेचा हक्क | जीवन आणि मालमत्तेसाठी धोकादायक वस्तू/सेवांपासून संरक्षण |
| २. माहितीचा हक्क | वस्तू/सेवांबद्दल गुणवत्ता, प्रमाण, शुद्धता, किंमत, मानक माहिती |
| ३. निवडीचा हक्क | स्पर्धात्मक किमतीत विविध वस्तू/सेवांमधून निवड |
| ४. ऐकले जाण्याचा हक्क | ग्राहक हितांचे प्रतिनिधित्व योग्य मंचांवर |
| ५. निवारणाचा हक्क | अनुचित व्यापार व्यवहार/शोषणाविरुद्ध निवारण |
| ६. ग्राहक शिक्षणाचा हक्क | ग्राहक म्हणून अधिकार आणि जबाबदाऱ्यांबद्दल शिक्षण |
| घटक | CPA 1986 | CPA 2019 |
|---|---|---|
| ई-कॉमर्स | समाविष्ट नाही | स्पष्टपणे समाविष्ट |
| CCPA | नाही | केंद्रीय ग्राहक संरक्षण प्राधिकरण स्थापन |
| Product Liability | मर्यादित | विस्तृत — निर्माता, विक्रेता, सेवा प्रदाता |
| जिल्हा आयोग मर्यादा | ₹20 लाख | ₹1 कोटी |
| राज्य आयोग मर्यादा | ₹20 लाख - ₹1 कोटी | ₹1 कोटी - ₹10 कोटी |
| राष्ट्रीय आयोग मर्यादा | ₹1 कोटी पेक्षा जास्त | ₹10 कोटी पेक्षा जास्त |
| ऑनलाइन तक्रार | नाही | E-Daakhil पोर्टल |
| मध्यस्थी | नाही | Mediation अध्याय समाविष्ट |
१. CCPA (कलम 10-27): केंद्रीय ग्राहक संरक्षण प्राधिकरण — वर्ग कारवाई, जाहिरात नियमन
२. Product Liability (कलम 82-87): सदोष उत्पादनासाठी निर्माता/विक्रेता/सेवा प्रदाता दायित्व
३. E-Commerce (कलम 2(16)): ई-कॉमर्स व्याख्या आणि नियमन
४. Mediation (कलम 74-81): मध्यस्थी द्वारे वाद निराकरण
५. दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती (कलम 2(28)): खोट्या जाहिरातींवर कारवाई
६. अनुचित करार (कलम 2(46)): एकतर्फी करार तरतुदींविरुद्ध संरक्षण