Central Consumer Protection Authority — ग्राहक हक्क संरक्षणाचा कडक पहारेदार
केंद्रीय ग्राहक संरक्षण प्राधिकरण (CCPA) ही ग्राहक संरक्षण कायदा 2019 च्या कलम 10 अंतर्गत स्थापित केलेली नियामक संस्था आहे. CCPA ची स्थापना 24 जुलै 2020 रोजी झाली आणि हे भारतातील ग्राहक हक्क संरक्षणासाठी सर्वोच्च प्रशासकीय संस्था आहे.
केंद्र सरकार, अधिसूचनेद्वारे, केंद्रीय ग्राहक संरक्षण प्राधिकरण या नावाने एक प्राधिकरण स्थापन करील जे या कायद्याखाली दिलेल्या अधिकारांचा वापर करेल आणि कार्ये पार पाडेल.
CCPA कडे स्वतःचा तपास विभाग (Investigation Wing) असेल ज्याचे नेतृत्व महासंचालक (Director General) करतील. हा विभाग अनुचित व्यापार पद्धती आणि दिशाभूल करणाऱ्या जाहिरातींची चौकशी करतो.
ग्राहक हक्कांचे उल्लंघन रोखणे, अनुचित व्यापार पद्धती तपासणे, जागरूकता मोहीम राबवणे
Suo motu तपास सुरू करणे, साक्षीदार बोलावणे, दस्तऐवज मागवणे
धोकादायक उत्पादन बाजारातून मागे घेण्याचे आदेश (Product Recall)
दिशाभूल करणारी जाहिरात मागे घेणे, दंड आकारणे, निर्मात्यावर कारवाई
CCPA ला अनेक ग्राहकांच्या वतीने वर्ग कारवाई (Class Action) दाखल करण्याचा अधिकार आहे. यामुळे एका व्यापाऱ्याने अनेक ग्राहकांचे नुकसान केले असल्यास, सामूहिक भरपाई मिळवता येते.
कलम 2(28) अंतर्गत, दिशाभूल करणारी जाहिरात म्हणजे अशी जाहिरात जी:
| क्र. | दिशाभूल प्रकार | उदाहरण |
|---|---|---|
| १ | खोटे वर्णन | "100% शुद्ध" असे म्हणताना भेसळयुक्त उत्पादन |
| २ | खोटी हमी | "पैसे परत गॅरंटी" पण अटी लपवणे |
| ३ | अतिशयोक्ती | "एका रात्रीत गोरे व्हा" असे दावे |
| ४ | तथ्य लपवणे | साइड इफेक्ट्स न सांगणे |
| ५ | खोटी तुलना | स्पर्धकांबद्दल खोटे दावे |
CPA 2019 आणि CCPA मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, सेलिब्रिटी आणि इन्फ्लुएन्सर यांच्यावर विशेष जबाबदारी आहे:
CCPA Notice 2022
CCPA ने Pan Masala जाहिरातींमध्ये सेलिब्रिटींना नोटीस पाठवली. "Surrogate Advertisement" म्हणजे प्रतिबंधित उत्पादनाच्या नावाने इतर उत्पादनाची जाहिरात करणे — हे प्रतिबंधित आहे.
CCPA ने ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्मवरील Dark Patterns ओळखले आणि प्रतिबंधित केले. Dark Patterns म्हणजे वापरकर्त्यांना फसवण्यासाठी वापरलेले डिझाइन तंत्र.
| Dark Pattern | वर्णन | उदाहरण |
|---|---|---|
| False Urgency | खोटी तातडी निर्माण करणे | "फक्त 2 आयटम शिल्लक" खोटे दाखवणे |
| Basket Sneaking | Cart मध्ये अतिरिक्त आयटम जोडणे | विमा, वॉरंटी आपोआप जोडणे |
| Confirm Shaming | नकार देण्यासाठी लाजिरवाणे वाक्ये | "नाही, मला पैसे वाचवायचे नाहीत" |
| Forced Action | अनावश्यक कृती करायला भाग पाडणे | खरेदीसाठी अनिवार्य सबस्क्रिप्शन |
| Interface Interference | विशिष्ट पर्याय लपवणे/हायलाइट करणे | Cancel बटण लपवणे |
| Bait & Switch | एक दाखवून दुसरे देणे | जाहिरातीतील किंमत वेगळी |
CCPA Order 2021
CCPA ने Naaptol वर दिशाभूल करणाऱ्या जाहिरातींबद्दल ₹10 लाख दंड आकारला. कंपनीने उत्पादनांच्या गुणवत्तेबद्दल खोटे दावे केले होते.
CCPA Notice 2022
Subscription Auto-Renewal बद्दल पारदर्शकतेचा अभाव आणि Cancel प्रक्रिया जटिल असल्याबद्दल नोटीस. कंपनीने धोरण सुधारले.
2023 Guidelines
ऑनलाइन गेमिंग प्लॅटफॉर्मसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे — पेड प्रमोशन प्रकटीकरण, वयोमर्यादा, जुगार चेतावणी अनिवार्य.
| वैशिष्ट्य | CCPA | ग्राहक आयोग |
|---|---|---|
| स्वरूप | नियामक संस्था (Regulator) | अर्ध-न्यायिक संस्था (Quasi-Judicial) |
| कारवाई प्रकार | Suo Motu, वर्ग कारवाई | वैयक्तिक तक्रार निवारण |
| दंड | ₹10-50 लाख | भरपाई + नुकसान भरपाई |
| अधिकार | Product Recall, जाहिरात बंद | भरपाई, परतावा आदेश |
| उद्दिष्ट | सामूहिक ग्राहक हित | वैयक्तिक न्याय |