Product Liability & Service Deficiency — उत्पादक आणि सेवा प्रदात्याची जबाबदारी
उत्पादन दायित्व (Product Liability) म्हणजे सदोष उत्पादनामुळे ग्राहकाला झालेल्या नुकसानीसाठी उत्पादक, विक्रेता किंवा सेवा प्रदात्याची कायदेशीर जबाबदारी. CPA 2019 ने भारतात प्रथमच स्वतंत्र Product Liability अध्याय (कलम 82-87) समाविष्ट केला.
"उत्पादन दायित्व" म्हणजे उत्पादक, उत्पादन सेवा प्रदाता किंवा उत्पादन विक्रेत्याची जबाबदारी जी सदोष उत्पादन किंवा सदोष सेवेमुळे ग्राहकाला झालेल्या कोणत्याही हानीसाठी भरपाई देण्यासाठी असते.
उत्पादन बनवणारा, असेंबल करणारा, ब्रँड मालक
उत्पादनाची दुरुस्ती, देखभाल, सुधारणा करणारा
किरकोळ/घाऊक विक्रेता, वितरक, आयातदार
विशिष्ट परिस्थितीत मार्केटप्लेस जबाबदार
| दोष प्रकार | व्याख्या | उदाहरण |
|---|---|---|
| निर्मिती दोष (Manufacturing Defect) |
उत्पादन प्रक्रियेतील चूक | कारच्या ब्रेक मध्ये दोष, अन्न दूषित होणे |
| रचना दोष (Design Defect) |
उत्पादनाची रचनाच सदोष | असुरक्षित खेळणी डिझाइन, फोन बॅटरी स्फोट |
| चेतावणी दोष (Warning Defect) |
पुरेशा सूचना/चेतावणी नसणे | औषधाचे साइड इफेक्ट्स न सांगणे |
| Express Warranty भंग | जाहीर केलेली हमी पूर्ण न करणे | "5 वर्षे वॉरंटी" पण 2 वर्षांत खराब |
उत्पादक जबाबदार असेल जेव्हा:
सेवा त्रुटी (Deficiency of Service) म्हणजे सेवेच्या गुणवत्तेत, स्वरूपात किंवा पद्धतीत कमतरता जी सेवा प्रदात्याने पाळणे आवश्यक होते.
"सेवा त्रुटी" म्हणजे कोणतीही चूक, अपूर्णता, कमतरता किंवा अपुरेपणा गुणवत्तेत, स्वरूपात आणि सेवा पद्धतीत जी कायद्याने किंवा कराराने पाळणे आवश्यक होती.
CPA 2019 अंतर्गत उत्पादक दायित्व Strict Liability वर आधारित आहे. म्हणजे ग्राहकाला उत्पादकाचा निष्काळजीपणा (Negligence) सिद्ध करण्याची आवश्यकता नाही — फक्त दोष आणि हानी सिद्ध करणे पुरेसे आहे.
विक्रेता खालील परिस्थितीत जबाबदार असेल:
| परिस्थिती | विक्रेता जबाबदारी |
|---|---|
| उत्पादकावर नियंत्रण | विक्रेत्याने उत्पादन/डिझाइनवर नियंत्रण ठेवले असल्यास |
| उत्पादनात बदल | विक्रेत्याने उत्पादनात बदल केला आणि त्यामुळे दोष निर्माण झाला |
| उत्पादक अज्ञात | उत्पादक ओळखता येत नाही किंवा प्रतिसाद देत नाही |
| Express Warranty | विक्रेत्याने स्वतःची हमी दिली असल्यास |
| दोष माहीत | दोष माहीत असूनही विकले |
Consumer Case NCDRC
Snapdeal ने बनावट iPhone विकले. आयोगाने ठरवले की ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म विक्रेता म्हणून जबाबदार आहे कारण त्यांनी विक्रेत्याची पुरेशी तपासणी केली नाही.
उत्पादक दायित्वातून सूट मिळू शकते जर:
जर ग्राहकाने उत्पादनाचा चुकीचा वापर केला किंवा सूचनांचे पालन केले नाही, तर भरपाई कमी होऊ शकते किंवा पूर्णपणे नाकारली जाऊ शकते.
| हानी प्रकार | भरपाई स्वरूप |
|---|---|
| शारीरिक इजा | वैद्यकीय खर्च + भविष्यातील उपचार खर्च + वेदना भरपाई |
| मृत्यू | कुटुंबाला भरपाई + अंत्यसंस्कार खर्च + उत्पन्न नुकसान |
| मालमत्ता नुकसान | दुरुस्ती/बदली खर्च + मूल्य घट |
| मानसिक त्रास | मानसिक वेदना भरपाई (शारीरिक इजेसह) |
| आर्थिक नुकसान | उत्पन्न हानी + व्यावसायिक नुकसान |
Global Product Recall 2016
Samsung ने बॅटरी स्फोटामुळे सर्व Galaxy Note 7 फोन मागे घेतले. भारतातील ग्राहकांना संपूर्ण परतावा दिला गेला. हे Product Liability आणि Product Recall चे उत्तम उदाहरण आहे.
Supreme Court (2013) 9 SCC 221
रुग्णाचा मृत्यू वैद्यकीय निष्काळजीपणामुळे झाला. सर्वोच्च न्यायालयाने ₹6.08 कोटी भरपाई दिली — भारतातील सर्वात मोठी वैद्यकीय निष्काळजीपणा भरपाई. हे प्रकरण सेवा त्रुटी दायित्वाचे मानदंड बनले.
(2010) 5 SCC 513
सर्वोच्च न्यायालयाने ठरवले की वैद्यकीय निष्काळजीपणा सिद्ध करण्यासाठी तज्ञ साक्ष आवश्यक आहे. सामान्य ज्ञानावरून निष्काळजीपणा ठरवता येत नाही.
वैद्यकीय निष्काळजीपणा ठरवण्यासाठी Bolam Test वापरला जातो: डॉक्टरने त्याच क्षेत्रातील सक्षम व्यावसायिकांनी स्वीकारलेल्या पद्धतीचे पालन केले असल्यास, तो निष्काळजी नाही.
ई-कॉमर्स व्यवहारांत Product Liability साठी विशेष विचार:
Flash Sale मध्ये खरेदी केलेल्या उत्पादनांसाठीही पूर्ण Product Liability लागू. "As Is" किंवा "No Return" अटी ग्राहक अधिकार कमी करू शकत नाहीत.