सायबर कायदा अकादमी
📋 भाग ८.२

IT (Blocking) नियम 2009 — प्रक्रिया आणि Review

"प्रक्रियात्मक संरक्षणे आणि प्राकृतिक न्याय"

कलम 69A अंतर्गत अवरोध आदेशांची संपूर्ण प्रक्रिया, Nodal Officer, Review Committee, आणि प्राकृतिक न्याय तत्त्वांचे पालन.

२.१

IT (Blocking) नियम 2009 — आढावा

📖 IT (Procedure and Safeguards for Blocking) Rules, 2009
अवरोध प्रक्रिया आणि संरक्षणे
"या नियमांचा उद्देश कलम 69A अंतर्गत सार्वजनिक प्रवेश अवरोधित करण्यासाठी प्रक्रिया आणि संरक्षणे निश्चित करणे आहे. Nodal Officer, Review Committee, आणि गोपनीयता तरतुदी समाविष्ट."
🏛️ संस्थात्मक रचना
संस्थाभूमिकारचना
Nodal Officerविनंती प्राप्त करणे, तपासणे, पुढे पाठवणेMeitY मधील संचालक दर्जा
Designated Officerविभाग/राज्य स्तरावर अवरोध विनंती पाठवणेसंबंधित विभागातील अधिकारी
Review Committeeआपत्कालीन अवरोध आदेशांचे पुनरावलोकनसचिव स्तरीय समिती
IT Secretaryअंतिम अवरोध आदेश जारी करणेMeitY सचिव
२.२

अवरोध विनंती प्रक्रिया

🔄 सामान्य अवरोध विनंती प्रक्रिया
१विनंती दाखल: Designated Officer लिखित विनंती पाठवतो — कारण, URL, पुरावा
↓
२Nodal Officer तपासणी: विनंती कलम 69A कारणांशी सुसंगत आहे का तपासतो
↓
३सुनावणी नोटीस: मध्यस्थ/सामग्री निर्मात्याला ४८ तासांत प्रतिनिधित्व करण्याची संधी
↓
४समिती बैठक: अवरोध समिती विनंती, प्रतिनिधित्व, पुरावा तपासते
↓
५शिफारस: समिती अवरोध/नाकारणे शिफारस करते
↓
६सचिव आदेश: IT सचिव अंतिम आदेश जारी करतो — लिखित कारणांसह
⚡ आपत्कालीन अवरोध प्रक्रिया

नियम 9: आपत्कालीन परिस्थितीत Designated Officer थेट IT सचिवांना विनंती करू शकतो

IT सचिव शक्ती: तात्काळ अंतरिम अवरोध आदेश जारी करू शकतो

अट: ४८ तासांत Review Committee समोर आणणे आवश्यक

Review Committee: अवरोध पुष्टी करणे, फेरबदल करणे, किंवा रद्द करणे

कारणे: सार्वजनिक सुव्यवस्था तात्काळ धोका, दहशतवादी घटना, जातीय तणाव

२.३

Review Committee

🏛️ Review Committee रचना (नियम 7)

अध्यक्ष: कॅबिनेट सचिवालयाचे सचिव

सदस्य:

• विधी आणि न्याय मंत्रालय सचिव

• माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय सचिव

बैठक: किमान दर दोन महिन्यांनी

कार्य: सर्व अवरोध आदेशांचे पुनरावलोकन — पुष्टी, फेरबदल, किंवा रद्द

📋 Review Committee शक्ती
शक्तीवापर
पुष्टी (Confirm)अवरोध योग्य असल्यास कायम ठेवणे
फेरबदल (Modify)अवरोध व्याप्ती कमी/वाढवणे
रद्द (Set Aside)अवरोध उठवणे — कारणे अपुरी
पुनर्विचार (Reconsider)अधिक माहिती मागवणे
२.४

गोपनीयता तरतुदी (नियम 16)

🔒 गोपनीयता — नियम 16

मूळ तरतूद: "या नियमांअंतर्गत सर्व विनंत्या आणि तक्रारी, त्यावरील कारवाईसह, गोपनीय असतील."

व्यावहारिक परिणाम:

• अवरोध आदेश सार्वजनिकरित्या प्रकाशित होत नाहीत

• RTI अंतर्गत माहिती नाकारली जाऊ शकते

• मध्यस्थांना आदेश सार्वजनिक करण्यास मनाई

टीका: पारदर्शकतेचा अभाव, जबाबदारी निश्चित करणे कठीण

⚖️ Shreya Singhal — गोपनीयतेवर निरीक्षणे

सर्वोच्च न्यायालय: गोपनीयता तरतूद वैध परंतु प्राकृतिक न्यायाचे पालन आवश्यक

प्राकृतिक न्याय आवश्यकता:

• प्रभावित व्यक्तीला (मध्यस्थ/निर्माता) नोटीस देणे आवश्यक

• प्रतिनिधित्व करण्याची संधी देणे आवश्यक

• कारणे नोंदवलेली असणे आवश्यक (जरी सार्वजनिक नसली तरी)

अपवाद: आपत्कालीन प्रकरणात तात्काळ अवरोध → नंतर सुनावणी

२.५

न्यायालय आदेश अवरोध

🏛️ न्यायालय आदेश अंतर्गत अवरोध — नियम 10

स्रोत: न्यायालयाचा आदेश (उच्च न्यायालय, जिल्हा न्यायालय, मनाई हुकूम)

प्रक्रिया: न्यायालय आदेश थेट मध्यस्थाला किंवा Nodal Officer मार्फत

मुदत: आदेश मिळाल्यानंतर तात्काळ अनुपालन अपेक्षित

उदाहरणे:

• बदनामी प्रकरणात सामग्री हटवण्याचा आदेश

• कॉपीराइट उल्लंघनात पायरसी साइट अवरोध

• ट्रेडमार्क उल्लंघनात नकली उत्पादन साइट अवरोध

📊 कलम 69A विरुद्ध न्यायालय आदेश — तुलना
घटककलम 69Aन्यायालय आदेश
प्राधिकरणकेंद्र सरकारन्यायालय
कारणे६ विशिष्ट कारणेकोणताही कायदेशीर आधार
गोपनीयतागोपनीयसार्वजनिक (सहसा)
आव्हानHC रिटअपील
वापरसुरक्षा/सार्वजनिक सुव्यवस्थाखाजगी विवाद/IP

🎯 मुख्य मुद्दे — भाग ८.२